تلکس دولت بهار :: هواداران دكتر محمود احمدي نژاد: محمود دولت آبادي و گذار تاريخي ادبيات شبه مدرن
دوشنبه، 26 مرداد 1394 - 15:36     کد خبر: 129668

مشرق نوشت:

محمود دولت آبادي از سال هال 1341 با نگارش آثاري همچون «ته شب» (1341)، «سفر»(1347) ، «آوسنه بابا سبحان» (1347) ، «لايه‌هاي بياباني» (1347) و نمايشنامه «تنگنا» (1349) به‌عنوان روشنفكري مطرح گرديد. تصوير ياس‌انگيز و تا حدودي دهشتناك جامعه اي بحران زده مشخصه اصلي آثار اين دوره اوست. رمان «سفر» داستان تنهايي پر ماجراي زني در نبود شوهر سفر كرده‌اش براي كار به كويت است، آن زمان كه اين تنهايي مبدل به آشنايي او با مرد غريبه اي مي شود نمايانگر تلفيقي از رئاليسم (واقع گرايي) و رومانتيسم ادبي (احساس گرايي) مي باشد كه در آثار بعدي دولت آبادي به ويژه «كليدر» نيز مورد توجه اوست.

«آوسنه بابا سبحان» (1347) بحران مالكيت زمين و فئوداليسم را پس از انقلاب سفيد پي‌گيري مي‌كند و چشم‌انداز زوال روستايي نشيني را در برابر هجوم تحولات صنعتي نمايان مي‌سازد. در اين ميان نمايشنامه «تنگنا» را ميتوان يكي از تلخ‌ترين آثار دولت آبادي دانست كه انفعال ادبي و آرمان گريزي او را بيش از پيش نمايان مي‌سازد،«تنگنا» داستان مردمان تهي دست و فقيري است كه در خانه اي در كنار يكديگر روزگار مي گذرانند. زوال روستايي نشيني و كشاورزي آنها را مجبور به هجرت به شهر كرده و در مقابل بحران شهرنشيني و معضلات عديده آن وضعيت ناگواري را براي آنان پديد آورده است.تصوير دولت آبادي در «تنگنا» هر چند آيينه اي در برابر مردمان فرودست و مستاصل جنوب تهران در سال هاي پاياني دهه چهل است اما نسبت شديدا ياس برانگيز و سياه آن به نوعي حتي قصد ارائه نشانه اي از وقوع انقلاب را ندارد. شايد بتوانيم ميزان غير قابل تصور تلخي و ياس نهفته در اشخاص نمايشنامه را في النفسه نمادي از بن بست سياست هاي مدرنيزاسيون عصر پهلوي بدانيم اما در اين ميان نقش نويسنده اثر در جايگاه محاكات واقعيت كاملا محو گرديده است.





دهه پنجاه براي دولت آبادي چند اثر داستاني مفصل را همراه داشت «هجرت سليمان» (1351)«كليدر» (1357) ، «جاي خالي سلوچ» (1358). سيطره نهيليسم ادبي و ارائه تصويري تلخ و بي پرده از جامعه اي بحران زده اما در حال گذار در آثار اين دوره دولت آبادي نيز مشهود است در واقع مي توان موقعيت هاي جغرافيايي آثار او را مشخصه اي از دو ويژگي دانست، به طوري كه هرگاه قلم او معطوف به فضاي شهرنشيني مي گردد (همچون داستان كوتاه "مرد" در «هجرت سليمان») نهيليسم (نيست انگاري و ياس) مضاعف و منفعلي بر اثر سايه مي افكند كه مضامين همچون فروپاشي خانواده بر اثر فقر، خودفروشي و خيانت را در بر ميگيرد و هرگاه كه اين قلم معطوف به روستا مي گردد زوال و انحطاط جغرافيايي آن را نمايان مي سازد.

رمان ده جلدي «كليدر» را مي توان اثري مهم در سير رمان نويسي دولت آبادي دانست البته وقتي به مضمون اصلي اثر نگاه مي اندازيم تفاوت ماهوي و چشم گيري با آثار ديگر او نمي يابيم اما تصوير دقيق و در كنار آن آميخته با نوعي رومانتيسم پرداخت شده و خاص كه البته عمدتا خلاصه شده در جنسيت زدگي پر رنگ و بسط يافته ايست، ويژگي اين رمان پر حجم است.وقايع كليدر در سال هاي ابتدايي دهه بيست مي گذرد شخصيت اصلي رمان "گل محمد" است كه وصلت او با دختر عمه اش "مارال" زني كه شوهرش در زندان است نقطه آغازين كشمكش و درگيري خانوادگي و قومي مي شود. البته رمان مضمون يك قيام سياسي خاصي را دنبال مي كند كه سرانجام منجر به اعدام "گل محمد" مي شود.«كليدر» تاثير بسياري از جريان هاي ادبي جهاني هم رديف خود پذيرفته است آنچه كه در سبك شناسي مكتبي اين اثر مورد توجه است تلفيقي از رومانتيسم ادبي با ناتوراليسم (طبيعت گرايي) و رئاليسمي با مايه هاي سوسياليسم ادبي نهفته در آثار ماكسيم گوركي نويسنده روسي متوفي به سال 1936 مي باشد.«كليدر» شايد تنها اثري باشد كه دولت آبادي در آن در پي آرمان گرايي ويژه اي براي قيام عليه نابرابري ها و بي عدالتي هاي عصر پهلوي ست (كه آن هم با اعدام گل محمد سركوب مي شود) وقتي به اثر بعدي او نگاهي مي اندازيم «جاي خالي سلوچ»شاهد ظهور مجدد نهيليسم ياس آلود ادبي هستيم.

«جاي خالي سلوچ» داستان خانواده اي روستايي و فقير است.مورگان زن اصلي رمان، يك صبح وقتي از خواب بيدار مي شود متوجه مي گردد كه شوهرش آنها ترك كرده و رفته است، از اين پس او به تنهايي مجبور به رويارويي با مشكلات متعدد خود و فرزندانش مي باشد.مهمترين اثر دولت آبادي در دهه شصت را مي توان رمان «روزگار سپري شده مردم سالخورده» (1369) دانست كه در سه مجلد منتشر شد كه به نوعي افول ادبي وي را نيز نمايان مي سازد، گويا پايان روستايي نشيني و مضامين مربوط به آن پايان آثار پر التهاب و جدي دولت آبادي است.اين سير ادامه دارد تا اينكه شاهد نوعي استحاله ساختاري و مكتبي در سير ادبي آثار او هستيم كه با انتشار رمان «سلوك» در سال 1382 نمايان مي گردد.واضح است كه «سلوك» بسيار متاثر از جريان هاي متاخر ادبي غرب است به ويژه جريان پسا رئاليستي كه از اواخر دهه 50 ميلادي تحت عنوان «رمان نو» با نويسندگاني چون مارگاريت دوراس ، آلن رب گريه ، سال بلو و ...آغاز مي گردد.اين اتفاق را مي توان انقطاعي در سير رمان نويسي دولت آبادي دانست كه تا حدودي اثري بي هويت و خنثي همچون «سلوك» را پديد آورد. از اين پس است كه شاهد آنيم او ديگر تمايلي به رمانويسي به معناي كلاسيك آن ندارد و بيشتر به دل نوشت و خاطره گويي هاي كوتاه بسنده مي كند.



محمود دولت آبادي



به طور كلي جريان رمان نويسي ايران پس از مشروطه از كانون پاورقي نويسي برآمد. در اين آثار  نويسندگاني همچون مشفق كاظمي ، محمد مسعود ، حجازي و...قابل توجه اند زيرا ماهيت رمان نويسي روشنفكر زده و شبه مدرن ايران را نمايان مي كنند آثار آنان عمدتا معطوف به مسائل جنسي ، زناشويي و ژست هاي روشنفكرگرايانه اي است كه به سطحي ترين وجه آن مطرح مي گردد در ادامه اين روند با ظهور نويسندگاني چون بزرگ علوي ، محمود اعتماد زاده ، صادق چوبك ، هوشنگ گلشيري ، احمد محمود ، ابراهيم گلستان و... ادامه مي يابد، فرصت نيست كه در خصوص اين نويسندگان به بحث بپردازيم اما نكته مهم آن است كه هيچ تغييري در توجه به مضامين مورد نظر موج نخست رمان نويسي ايجاد نمي شود و تنها عنصري كه مورد تحول قرار مي گيرد پديد آمدن ادبيتخاصي ست كه تاثير ويژه اي بر اين جريان مي گذارد.ادبيات موج دوم رمان نويسي همچنان آميخته با نوعي رئاليسم تسليم گرايانه و منفعل آميخته با جنسيتي بيمارگونه و همچنين در نسبتي مغرضانه با سنت ( كه آن را نماينده مذهب مي داند) است. 

برگشت به تلکس خبرها